TҮРІК БІТІК
ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігінің Тіл комитеті
қазрусeng
Iздеу:
Қайда:
Басы Ескерткіш Үйреткіш Сөздік Көмек
Бөлімдер
Көне түрік бітіктер
Түрік бітік үйреткіш
Этномәдени сөздік
Дерек көздері
Көмек
Контакт
Ескерткіш түрі
Орхон
Енисей
Талас
Тұрпан
Алтай
Қазақстан
Ферғана
Орхон аймағының ескерткіштері
«Шивээт Улаан» ғұрыптық кешені және таңбатасы
Татпар (Құтлық) қаған ғұрыптық кешені және бiтiктасы
Хүйіс Толгой ғұрыптық кешендері мен бітіктастары
Нири қаған ғұрыптық кешені мен бәдізі
Ел етміш (Білге атачым) Йабғұның ғұрыптық кешенi және бiтiктастары
Күлтегiн ғұрыптық кешені және бiтiктасы
Бiлге қаған ғұрыптық кешені және бітіктасы
Тұнық-ұқ ғұрыптық кешені және бiтiктасы
Күлі-чұр ғұрыптық кешені және бітіктасы
Алтын Тамған Тархан ғұрыптық кешені және бітіктасы
"Чойр" ғұрыптық кешені мен бәдіздегі мәтін
Күлтарханға арналған жартастағы мәтін
«Их Хануй көлi» ғұрыптық кешені және барықтағы мәтін
Ел Етмiш Бiлге қаған (Мойын-чұр) ғұрыптық кешенi және бітіктастары
Ел Етміш Білге қағанның (Тариат//Тэрх) екінші бітіктасы
«Тэсийн» бітіктасы
Орду-балық I (Қарабалғасұн I) бітіктасы
Орду-балық II (Қарабалғасұн II) бітіктасы
«Тэвш» бітіктасы
Қола мөрдегі жазу
Мыс тиындағы жазу
Тайхар жартастағы көне түрiк жазулары
Долоодойн бітіктасы
Сүүжийн бітіктасы
Сэврэй бітіктасы
«Дарви» жартас жазулары
Бөмбөгөр ғұрыптық кешені мен бітіктасы
“Зурийн овоо” жартастағы түрiк бiтiк жазуы
"Зүүн оройн өвөлжөө" (Ақ шоқы) түрік бітік мәтіні
"Гурвалжин уул" тауындағы түрiк бiтiк жазуы
Қара қату (Эрээн харганат) бұғытасындағы көне түрік мәтін
"Бага ойгор" (Кіші ойғыр) түрік бітік-жазуы
«Их бичигт» түрiк бiтiк жазуы
“Дэл уул” (Жалды тау) түрiк бiтiк жазуы.
“Шаахар толгой” (Шақ төбешiк) түрiк бiтiк жазуы
"Гурван мандал" (Ү­ш мандым) түрiк бiтiк жазуы
Байбалық қамалы
Өвөрхангай мұражайындағы тастың бетіндегі мәтін
«Өнгөт» ғұрыптық кешені
«Мухар» ғұрыптық кешені
"Даян нуур" ғұрыптық кешені мен бәдізі
"Өртеңбұлақ" көне түрік мәтіні
“Олон нуур” ғұрыптық кешені
"Ачит нуур" түрiк бiтiктасы
“Хөх хөтөл” түрiк бiтiк-жазуы
"Бигэр" жартастағы түрiк бiтiк жазуы
«Хөгнө Тарни» қорғаны мен бәдізі
"Цахир" жартастағы көне түрік жазулары
"Ямаан Ус" жартастағы «Ханан хад» көне түрік жазулары
"Зүрх уул" (Жүрек тауы) тауындағы түрік бітік мәтін
Налайхын бітігі
«Тэхтийн гол» жартасындағы көне түрік мәтіні
«Рашаан хад» жартасындағы көне түрік мәтіні
Хар-Салаа IV түрік бітік мәтіні
Деректер
Таңбалар
Сөздік
Іздеу
Карта
Мұражай жәдігерлері
Мақалалар
Әдебиеттер
Шрифт қолдау
Сайт картасы
  Тұнық-ұқ ғұрыптық кешені және бiтiктасы
Анықтама Мәтін Сурет Сызба Өлшем

Тұнық-ұқ ғұрыптық кешені және бiтiктасы

646 ж. - 732 ж.

Тарихи анықтама

730-731 ж.

көне т.б.: Bilge: Tuňuquq. Қытай деректерінде: Тон-йо-гу, Туньюгу. Түрiк Елінің Елтерiс, Қапаған, Бiлге қағандарына бiлiктi данышпан, сұңғыла тұлғасы болған - Тұнық-ұқ 646 (?) ж. Туыл (көне түрiк тiлiнде Tuγula // Toγula ) өзенi бойында туған . Ачыда (немесе Ачиде) тектi. Бiлге қағанның қайын атасы. Қытай деректерiнде Тұнық-ұқ Бiлге қағанға «Пофу немесе Софу» есiмдi қызын берген делiнген. Бұл көне түрiкше «Бөбү немесе Себү //Себек» дегенге саяды. Тұнық-ұқ 731-732 жылдары 85-86 жасында қайтыс болған.

Бiлiктi Тұнық-ұқ, Елтерiстiң iнiсі Қапаған (қытай деректерiнде Мочжо<Бекчұр) қаған (692-716 ж.) мен Бiлге қаған (716-734 ж.) тұсында табғач (қытай), қытан, оғыз, татабы, қырғыз, түргеш, соғды және т.б. елдерге жасаған жорықтарға қатысып, өзінің ақылдығымен ерекше көзге түскен. Түрiк қағандығының астанасы Өтүкендi таңдауға да көп үлес қосқан.

Ескерткіш аталуы

«Баян Цогт ескерткіші», «Тоньюкук ескерткіші», «Тоныкөк ескерткіші"

Табылған жері мен cақтаулы жері

Тұнықұқ (Тоньюкук) бiтiктасы қазiргi Моңғолия елiнiң астанасы Ұланбатырдан 65 км шығыс-оңтүстiкте, бүгiнгi Баян-Зүрх тауының батыс-солтүстiгiнде «Цагаа Овоо» деген жерде орналасқан. Солтүстік ендік бойынша- 47º21´; шығыс бойлық бойынша- 107º45 ´.

Екі бітіктасы мен сандық тас бөлшектері орнында. Басқа құрамдас бөлшектері орналасқан жердегі қоймада сақтаулы. Екі тас мүсін Моңғолия Ұлттық тарих музейіне көшірілген.

Ескерткіштің сипаттамасы

1. Төртбұрыш қамал құрылысы.

2. Төрт бағаналы кесене, тұғыр бағаналардың орны ғана сақталған.

3. Төртбұрышты жалпақ сандық тас – 2 дана, оның бiрiншiсi 2,25 x 1,25 м, ал екiншiсi 1, 7 х1,7 м.

4. Бірінші бітіктас ақшыл көк мәрмәрден жасалынған. Өлшемi- 2,43 x 0,64 x 0,32 м Бітіктасытң батысқа қараған төбесiнде үшқырлы «тұмар» іспетті таңба бәдiзделінген. Түрiк бiтiк жазулары толық дерлiк жақсы сақталған.

5. Екінші бітіктас ақшыл сұр кварц граниттен жасалынған. Өлшемi - 2,15 x 0,45-50 x 0,28 м. Екiншi бітіктастың жазулары өшiңкi, кетiлiп кеткен жерлерi бар.

6. Бәдіздер - 8 дана.

7. Шығысқа бағытталып тiзiлген балбал тастар – 289 дана /1,3 км қашықтыққа созылған/.

Бірінші бiтiктасының таңба-әріптері бiркелкi бәдiзделген. Екінші бітіктастағы таңба-әріптері одан ірілеу етіліп қашалған. Зерттеушiлер Тұнық-ұқ көзi тiрiсiнде осы бiтiктасты жазған деп есептейдi.

Ғылыми зерттеулері

Тұнық-ұқ ескерткiш кешенiн 1897 ж. Д.А.Клеменц, Е.А.Клеменцтер зерделей тексерiп әлемге жариялады172 . 1898 ж. мәшһүр түрколог В.В.Радлов ескерткiштердi” қағаз көшiрмесiн (эстампаж) алып, алғашқы аудармасын жасайды. 1909 ж. Г.Р.Рамстедт, 1925 ж. атақты моңғолтанушы Б.Я. Владимирцов, Б.Бародин бiраз қазба жұмыстарын жүргізген.

1957 ж. моңғол ғалымы Н.Сэр-Оджав173 басқарған экспедиция осы ескерткiш кешенде археологиялық қазба жұмыстарын жүргiздi. Осы қазбалар барысында ер-тұрманға арналып жасалған алтын, күмiс әшекей және т.б. зат бұйымдар, доғалақтау келген қыш ыдыстар және де көне түрiк бiтiк жазулы бiрнеше сылақтар табылған174 .

Моңғол археологы Д.Баяр аталмыш ескерткіш кешендегі бәдіздерін толық зерттеп архитектуралық өлшемдері мен ғылыми сипаттамасы, сызбаларын жасады175 .

Осы ескерткiш туралы В.В.Радлов, Х.Н.Орхун, М.Спренглинг, С.Е.Малов, П.Аалто, Р.Жиро, М.Ергин, Г.Клоусон, Ғ. Айдаров, Б.Базылхан, Т.Текин, 176 және т.б. ғалымдар мәтiндiк зерттеулер жүргiздi.

2001ж., 2004 ж. Қазақстандық экспедициялар зерттеу жүргізді.

Қосымша мәлімет

  Н.Базылхан "Көне түрік бітіктастары мен ескерткіштері (Орхон, Ениесей, Талас)" //"Қазақстан тарихы түркі тілді деректемелерде" атты сериясы бойынша. II том. - Алматы: Дайк-пресс, 2005. - Б.106-118.

Толық мәтінді деректер
1.P. I - XXVI //Inscriptions de l’Orkhon. Rescueillies par l’Expédition Finnoise. 1890. Et publiées par la Société Finno-Ougrienne. Helsingfors, Imprimerie de la Société de Littérature Finnoise, 1892.
2.P. XXVII - XLIX //Inscriptions de l’Orkhon. Rescueillies par l’Expédition Finnoise. 1890. Et publiées par la Société Finno-Ougrienne. Helsingfors, Imprimerie de la Société de Littérature Finnoise, 1892.
3.P. 1 - 25 //Inscriptions de l’Orkhon. Rescueillies par l’Expédition Finnoise. 1890. Et publiées par la Société Finno-Ougrienne. Helsingfors, Imprimerie de la Société de Littérature Finnoise, 1892.
4.P. 26 - 48 //Inscriptions de l’Orkhon. Rescueillies par l’Expédition Finnoise. 1890. Et publiées par la Société Finno-Ougrienne. Helsingfors, Imprimerie de la Société de Littérature Finnoise, 1892.
5.Tab 1 - Tab 39 //Inscriptions de l’Orkhon. Rescueillies par l’Expédition Finnoise. 1890. Et publiées par la Société Finno-Ougrienne. Helsingfors, Imprimerie de la Société de Littérature Finnoise, 1892.
6.Tab 40 - Tab 66 //Inscriptions de l’Orkhon. Rescueillies par l’Expédition Finnoise. 1890. Et publiées par la Société Finno-Ougrienne. Helsingfors, Imprimerie de la Société de Littérature Finnoise, 1892.
7.P. I - LVII //Атласъ древностей Монголіи. Изданный по поручению Императорской Академіи Наукъ В.В.Радловымъ. //Труды Орхонской экспедиціи. – Санктпетербургъ, Типография Императорской Академіи Наукъ, 1892.
8.P. LVIII - LXX //Атласъ древностей Монголіи. Изданный по поручению Императорской Академіи Наукъ В.В.Радловымъ. //Труды Орхонской экспедиціи. – Санктпетербургъ, Типография Императорской Академіи Наукъ, 1892.
9.Выпуск второй. (Табл. VI, XXVII, XXXVI, LIII, LXI, LXIII, LXXI-LXXXII. Съ двумя маршрутами Орхонской Экспедиціи) //Атласъ древностей Монголіи. Изданный по поручению Императорской Академіи Наукъ В.В.Радловымъ. //Труды Орхонской экспедиціи. – Санктпетербургъ, Типография Императорской Академіи Наукъ, 1892.
10.Ramstedt, G. J. & J. G. Grano & P. Aalto. Materialien zu den Altturkischen Inschriften der Mongolei //Gesammelt von G. J. Ramstedt, J. G. Grano und Pentti Aalto. JSFOu 60-7,91 p., incl. many plates
11.Клеменц Д.А. Приложение I. Письмо Д.А.Клеменца на имя академика Радлова //Отчет орхонской экспедиции
12.Васильев Д.Д. Памятники тюркской рунической письменности азиатского ареала. //Советская тюркология, 1976. – № 1. – С.71-81.
13.Баттулга Ц. Монголын руни бичгийн бага дурсгалууд. Улаанбаатар. - 2005 (1)
14.Баттулга Ц. Монголын руни бичгийн бага дурсгалууд. Улаанбаатар. - 2005 (2)
15.Баттулга Ц. Монголын руни бичгийн бага дурсгалууд. Улаанбаатар. - 2005 (3)
16.Edouard Chavannes. Documents sur les Tou-Kiue Occidentaux
Электронды тарихи-мәдени қордың негізі "Мәдени мұра" мемлекеттік бағдарламасының "Шығыстану секциясы" Р.Б.Сүлейменов атындағы Шығыстану институты тарапынан 2005 жарияланған "Қазақстан тарихы туралы түркі деректемелері" сериясының 2-томы "Н.Базылхан "Көне түрік бітіктастары мен ескерткіштері (Орхон, Ениесей, Талас)" Алматы: Дайк-Пресс. 2005, 252 б. +144 бет жапсырма" атты ғылыми еңбек болды. Ғылыми редакторлары: т.ғ.д., проф. М.Қ.Әбусейтова,
ф.ғ.д., проф.Б.Бұхатұлы.
Р.Б.Сүлейменов атындағы Шығыстану институтының директоры т.ғ.д., проф. Меруерт Қуатқызы Әбусейтоваға көрсеткен көмегі үшін алғыс білдіреміз.

Ескерткіш Үйреткіш Этномәдени сөздік Жәй сөздік Деректер Іздеу Көмек Контакт
қазрусeng
© Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университет.
Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігінің Тіл комитеті тапсырысы бойынша жүргізілген
"Жазба және этноархеологиялық деректемелер бойынша қазақ тілінің тарихи-мәдени ақпарат көздерін жасау" жұмысы шеңберінде жасалған.