TҮРІК БІТІК
ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігінің Тіл комитеті
қазрусeng
Iздеу:
Қайда:
Басы Ескерткіш Үйреткіш Сөздік Көмек
Бөлімдер
Көне түрік бітіктер
Түрік бітік үйреткіш
Этномәдени сөздік
Дерек көздері
Көмек
Контакт
Ескерткіш түрі
Орхон
Енисей
Талас
Тұрпан
Алтай
Қазақстан
Ферғана
Орхон аймағының ескерткіштері
«Шивээт Улаан» ғұрыптық кешені және таңбатасы
Татпар (Құтлық) қаған ғұрыптық кешені және бiтiктасы
Хүйіс Толгой ғұрыптық кешендері мен бітіктастары
Нири қаған ғұрыптық кешені мен бәдізі
Ел етміш (Білге атачым) Йабғұның ғұрыптық кешенi және бiтiктастары
Күлтегiн ғұрыптық кешені және бiтiктасы
Бiлге қаған ғұрыптық кешені және бітіктасы
Тұнық-ұқ ғұрыптық кешені және бiтiктасы
Күлі-чұр ғұрыптық кешені және бітіктасы
Алтын Тамған Тархан ғұрыптық кешені және бітіктасы
"Чойр" ғұрыптық кешені мен бәдіздегі мәтін
Күлтарханға арналған жартастағы мәтін
«Их Хануй көлi» ғұрыптық кешені және барықтағы мәтін
Ел Етмiш Бiлге қаған (Мойын-чұр) ғұрыптық кешенi және бітіктастары
Ел Етміш Білге қағанның (Тариат//Тэрх) екінші бітіктасы
«Тэсийн» бітіктасы
Орду-балық I (Қарабалғасұн I) бітіктасы
Орду-балық II (Қарабалғасұн II) бітіктасы
«Тэвш» бітіктасы
Қола мөрдегі жазу
Мыс тиындағы жазу
Тайхар жартастағы көне түрiк жазулары
Долоодойн бітіктасы
Сүүжийн бітіктасы
Сэврэй бітіктасы
«Дарви» жартас жазулары
Бөмбөгөр ғұрыптық кешені мен бітіктасы
“Зурийн овоо” жартастағы түрiк бiтiк жазуы
"Зүүн оройн өвөлжөө" (Ақ шоқы) түрік бітік мәтіні
"Гурвалжин уул" тауындағы түрiк бiтiк жазуы
Қара қату (Эрээн харганат) бұғытасындағы көне түрік мәтін
"Бага ойгор" (Кіші ойғыр) түрік бітік-жазуы
«Их бичигт» түрiк бiтiк жазуы
“Дэл уул” (Жалды тау) түрiк бiтiк жазуы.
“Шаахар толгой” (Шақ төбешiк) түрiк бiтiк жазуы
"Гурван мандал" (Ү­ш мандым) түрiк бiтiк жазуы
Байбалық қамалы
Өвөрхангай мұражайындағы тастың бетіндегі мәтін
«Өнгөт» ғұрыптық кешені
«Мухар» ғұрыптық кешені
"Даян нуур" ғұрыптық кешені мен бәдізі
"Өртеңбұлақ" көне түрік мәтіні
“Олон нуур” ғұрыптық кешені
"Ачит нуур" түрiк бiтiктасы
“Хөх хөтөл” түрiк бiтiк-жазуы
"Бигэр" жартастағы түрiк бiтiк жазуы
«Хөгнө Тарни» қорғаны мен бәдізі
"Цахир" жартастағы көне түрік жазулары
"Ямаан Ус" жартастағы «Ханан хад» көне түрік жазулары
"Зүрх уул" (Жүрек тауы) тауындағы түрік бітік мәтін
Налайхын бітігі
«Тэхтийн гол» жартасындағы көне түрік мәтіні
«Рашаан хад» жартасындағы көне түрік мәтіні
Хар-Салаа IV түрік бітік мәтіні
Деректер
Таңбалар
Сөздік
Іздеу
Карта
Мұражай жәдігерлері
Мақалалар
Әдебиеттер
Шрифт қолдау
Сайт картасы
  Күлтегiн ғұрыптық кешені және бiтiктасы
Анықтама Мәтін Сурет Сызба Өлшем

Күлтегiн ғұрыптық кешені және бiтiктасы

(Күлтегін 685 ж. туған – 731 ж. күні қайтыс болған)

Тарихи анықтама

732 ж.

көне түрік б. т.: Kültegin117 : Қытай деректерінде «Кюе-деле//Кюе-целе». Түрiк Елінің жиһангер қолбасшысы. 685 ж. Орхон өзенi бойындағы Өтүкенде туған . Құтлық (Елтерiс) қағанның екiншi ұлы, Бiлге қағанның туған iнiсi. Шешесi Елбiлге қатұн. Ачынұ118 тектi.

Күлтегiн көшпелiлер тарихындағы ең көрнекті көсем, баһадүр тұлғалардың бiрi. Ол атақты «Модун, Шыңғыс, Баты» қағандарымен пара-пар, тiптi өзi қаған аталмағанымен Түрiк Елінің ірі қолбасшысы, күллi көшпелi этностарды көк байрақтың астына бiрiктiрушi, ұлы көшпелілер империясының сабақтастығын, дәстүрлі жорығын, жосынын жалғастыра бiлген кемеңгер ер, дара тұлға. Оның қылышына төтеп берген адам баласы ол заманда болған емес.

Күлтегiн 7 жас кезiнде әкесi Құтлық ( 680-692 ж. билік құрған) қайтыс болады. Қаған тағына оның iнiсi Қапаған (692-716 ж.) отырады. Күлтегiн мен Бiлге, Қапағанның iнiсi Бөгүнi (716 ж.) тақтан тайдырып, қағандық билiктi Бiлге қолына (716-734 ж.) алады.

Күлтегiн ұлы империя үшiн көптеген ру-тайпа, одақ, ұлыстарды бағындыруда ерекше ерлiгiмен көзге түсті. Ол 16 жасынан бастап оғыз, қытан, татабы, табғач (қытай), қырғыз, түргеш, соғды және т.б. елдерге жорық жасап оларды бағындыра бiлген баһадүр қолбасшы.

Ескерткіш аталуы

«Кошо Цайдам», «Хөшөө цайдам», «Көшө-цайдам ескерткiшi», «Күлтегін ескерткіші».

Табылған жері мен cақтаулы жері

Ескерткiш қазiргi Моңғолия елiнiң астанасы Ұланбатырдан 400 км оңтүстiк-батысында, ежелгi Қарақорым қаласынан 45 км солтүстiкте, Орхон өзенiнiң сол жағалауындағы кең далада орналасқан. Бұл моңғолша «Цайдам нуур» яғни «Сортанды көлi»-нiң батыс-оңтүстiгi. Солтүстік ендік бойынша- 47º33´; шығыс бойлық бойынша- 102º49´.

Бітіктас, текше тас, кесене тұғырлары орнында, ал басқа құрамдас бөліктері сол жердегі "Орхон музейі " қоймасында сақтаулы. Күлтегіннің мәрмер бас мүсіні Моңғолия Археология институтында, зайыбының бет тұсының мәрмері Ұлттық Тарих музейінде сақтаулы. Оң тізесін бүгіп қолында ыдыс ұстап отырған бір бәдіз Санкт-Петербор Эрмитажында сақтаулы.

Ескерткіштің сипаттамасы

1. Төртбұрышты қамал құрылысы /67 x 31 м/

2. Төрт бағаналы кесене-13х13 м оның iшкi жағында 5х5,85 м текше күмбез

3. Бітіктас - 3,35х130-132х46 м

4. Тасбақа тұғыр -2, 26 x 1,33 x 0,57 м

5. Күлтегiннiң мәрмәр тасмүсiнi

6. Күлтегiн зайыбының мәрмәр тасмүсiнi

7. Тас мүсiндер - 10 дана

8. Текше тас (14 тонн)- 1 дана /2,2 x 2,7 x 1,07 м, D=0,7 м шұңқырлы/

9. Сандық тас – 4 дана

10. Арыстан тас – 2 дана

11. Қой тас- 2 дана / В.Радловтың пiкiрiнше: қара киiк тас/

12. Балбал тастар – 256- дан астам, олар күншығысқа қарай 2300 м-ге дейін тізбектеле қадалған.

Қамал құрылысының iшкi қабырғаларында Күлтегiннiң өмiрiн баяндаған суреттер салынғаны туралы қытай деректерінде айтылады. Осы қамал құрылысының сыртқы жиегi бойымен 100х55 м су шұңқұрлары қазылған.

Көгілдір мәрмер тастан бітіктас жасалынған. Оның төбесі доғалау келген, үш қос айдаһар алысқан бейнелі. Бірінші қапталының жоғарғы үшбұрышты шаршысында «қаған» таңбасы – марал /елiк, киiк/ бейнесi бәдiзделген. Осыдан төмен бірінші қапталы мен 6 қыры жазуға толы. Онда - 68 жол мәтін бар. Екінші қапталында қытайша көңiл айту жазылған119 . Осы қапталында 2 жол түрік бітік тағы қашалған. Бітіктастың мәтінінің түрік бітік таңба-әріптері 2 х1,5-2 см өлшеммен 0,4-0,5 см тереңдікте өте әсем, нақышты бiркелкi бәдiзделген. Бітіктастың тұғыры тасбақаның сол жақ бүйiрiнде 4 жол түрiк жазуы болған, ол толық күйінде сақталынбаған. 1956 ж. бітіктасқа жай түсiп үстiңгi жағының бiраз бөлігі кетiліп түскен.

Ескерткіш өлшемі

Бітіктас биiктiгi – 3,33 м, енi – 1,32 м, қалыңдығы – 0,46 м мәрмер тастан жасалынған.

Ғылыми зерттеулері

Осы таңғажайып ескерткiш кешендi 1889 ж. Орыс патшалық академиясы, География қоғамының шығыс Сiбiр бөлiмшесiнен шыққан Н.М.Ядринцевтiң экспедиция тобы зерттеп оны әлемге жариялайды120 . Одан кейiнгi экспедициялардың нәтижесi ретiнде 1891-93 жылдары Фин-угор ғылыми кеңесiнiң атласы121 , Орыс патшалық академиясының атласы122 жарық көредi.

1893 ж. 25 желтоқсанда даниялық В.Томсен түрiк бiтiк жазуларының оқылу ережесiн Күлтегiн ескерткiшiндегi қытайша көңiл айтқан мәтiнi негiзiнде, көне түрiк бiтiктің « Тәңірi», «Күлтегiн», «Түрiк» деген сөздерi арқылы кілтін тапты.

1894 ж. В.В.Радлов Күлтегiн бітіктасының мәтінін орысша, немiсше аударып шықты. Әсіресе В.В.Радлов пен П.М.Мелиоранскийдің123 аудармасын ерекше атаған жөн. Бұдан кейін В.Томсен, Х.Н.Орхун, С.Е.Малов, Т.Текин, Ғ. Айдаров, Б.Базылхан, А.С.Аманжолов және т.б.ғалымдар түпнұсқалық ғылыми жаңа аудармаларын, түсініктемелерін жасады124 .

1958 ж. Н.Сэр-Оджав, Л.Ийсл бастаған Моңғол-Чехословакия бiрлескен археологиялық экспедициясы осы ескерткiш-кешенде қазба жұмыстарын жүргiзiп мұқият зерттедi125 . Ескерткіш кешеннің жалпы жобасын да жасады.

Бұл қазба жұмыстары барысында көгiлдiр мәрмәр таспен сомдаған басмүсiнді 6 м тереңдiктен тауып алады. Аталмыш басмүсiннің маңдай тұсында құс бейнеленген бес сайлы бөрiк киінген батыр тұлға сомдалған. Н.Сэр-Оджав бұл ер Күлтегіннің басмүсіні екенін, бөрік маңдайындағы бүркіт әскери лауазымның әрі бекзат тектіліктің белгісі деген түйін жасады126 .

Осы ескерткіш кешен ЮНЕСКО-ның қолдауымен 1975 ж. Моңғолия мемлекеттiк қорғауына алынып, оған тек темiр қоршау ғана жасалынған.

Моңғол археологы Д.Баяр аталмыш ескерткіш кешендегі бәдіздерін толық зерттеп, оның архитектуралық өлшемдері мен ғылыми сипаттамасын, сызбаларын жасады127 .

1997 жылдан берi осы ескерткіш кешенде Моңғолия-Түркия мемлекет аралық келiсiмi бойынша археологиялық қазбалар жүргiзу, жаңғырту, сақтау, музей орнату iстерi жүргiзілiп келедi128 .

Бітіктас мәтінін қазақ тіліне аударуда Ғ. Мұсабаев, Қ. Мырзалиев, Қ.Өмірәлиев, М.Жолдасбеков, Ғ. Айдаров, Қ. Сартқожаұлы көп еңбек сіңірді129 .

Күлтегін бітіктас мәтіні неміс, орыс, ағылшын, франц, мажар, моңғол, осман-түркі, тува, қырғыз және т.б.тілдерінде ғылыми және көркем түрінде аударылып жарияланды130 .

Күлтегін ескерткіш кешені мен бітіктас, оның аудармасы, түсініктемелері, тарихи деректанулық, этномәдени және және т.б. жақтары жайында аса мол ғылыми зерттеулер, ғылыми-көпшілік еңбектер жарияланып келеді.

Қосымша мәлімет

  Н.Базылхан "Көне түрік бітіктастары мен ескерткіштері (Орхон, Ениесей, Талас)" //"Қазақстан тарихы түркі тілді деректемелерде" атты сериясы бойынша. II том. - Алматы: Дайк-пресс, 2005. - Б.59-81.

Толық мәтінді деректер
1.Васильевъ В.Н. Орхонскіе памятники
2.Радлов В.В., Меліоранскій П.М. Древне-Тюркскіе памятники Кошо-Цайдамъ.
3.Радлов В.В. Предварительный отчет.
4.Радлов В.В. Предварительный отчет о результатах экспедиции для археологического исследования бассейна р. Орхона //Сборник трудов Орхонской экспедиции, I, Санкт-Петербург, 1892. С. 1-54
5.Ядринцев Н. Отчет и дневник о путешествии по Орхону и в Южный Хангай в 1891 г. //Сборник трудов Орхонской экспедиции, V, Санкт-Петербург, pp. 1-54.
6.Ядринцев Н. Отчет экспедиции на Орхон. Глава I
7.Ядринцев Н. Отчет экспедиции на Орхон. Глава II
8.Ядринцев Н. Предварительный отчет об исследованиях по р.Толе, Орхону Южномъ Хангае
9.Малов С.Е. Памятники древнетюркской письменности. Тексты и исследования. – М., Ленинград, Издательствно Академии наук СССР, 1951
10.P. I - XXVI //Inscriptions de l’Orkhon. Rescueillies par l’Expédition Finnoise. 1890. Et publiées par la Société Finno-Ougrienne. Helsingfors, Imprimerie de la Société de Littérature Finnoise, 1892.
11.P. XXVII - XLIX //Inscriptions de l’Orkhon. Rescueillies par l’Expédition Finnoise. 1890. Et publiées par la Société Finno-Ougrienne. Helsingfors, Imprimerie de la Société de Littérature Finnoise, 1892.
12.P. 1 - 25 //Inscriptions de l’Orkhon. Rescueillies par l’Expédition Finnoise. 1890. Et publiées par la Société Finno-Ougrienne. Helsingfors, Imprimerie de la Société de Littérature Finnoise, 1892.
13.P. 26 - 48 //Inscriptions de l’Orkhon. Rescueillies par l’Expédition Finnoise. 1890. Et publiées par la Société Finno-Ougrienne. Helsingfors, Imprimerie de la Société de Littérature Finnoise, 1892.
14.Tab 1 - Tab 39 //Inscriptions de l’Orkhon. Rescueillies par l’Expédition Finnoise. 1890. Et publiées par la Société Finno-Ougrienne. Helsingfors, Imprimerie de la Société de Littérature Finnoise, 1892.
15.Tab 40 - Tab 66 //Inscriptions de l’Orkhon. Rescueillies par l’Expédition Finnoise. 1890. Et publiées par la Société Finno-Ougrienne. Helsingfors, Imprimerie de la Société de Littérature Finnoise, 1892.
16.P. I - LVII //Атласъ древностей Монголіи. Изданный по поручению Императорской Академіи Наукъ В.В.Радловымъ. //Труды Орхонской экспедиціи. – Санктпетербургъ, Типография Императорской Академіи Наукъ, 1892.
17.P. LVIII - LXX //Атласъ древностей Монголіи. Изданный по поручению Императорской Академіи Наукъ В.В.Радловымъ. //Труды Орхонской экспедиціи. – Санктпетербургъ, Типография Императорской Академіи Наукъ, 1892.
18.Выпуск второй. (Табл. VI, XXVII, XXXVI, LIII, LXI, LXIII, LXXI-LXXXII. Съ двумя маршрутами Орхонской Экспедиціи) //Атласъ древностей Монголіи. Изданный по поручению Императорской Академіи Наукъ В.В.Радловымъ. //Труды Орхонской экспедиціи. – Санктпетербургъ, Типография Императорской Академіи Наукъ, 1892.
19.Малов С.Е. Образцы древне-турецкой письменности с предисловием и словарем. // Издание восточного факультета САГУ. – Ташкент, 1926.
20.Васильев Д.Д. Памятники тюркской рунической письменности азиатского ареала. //Советская тюркология, 1976. – № 1. – С.71-81.
21.Edouard Chavannes. Documents sur les Tou-Kiue Occidentaux
22.Peter Zieme. Die Alttürkischen Reiche in der Mongolei //Dschingis Khan und seine Erben
Электронды тарихи-мәдени қордың негізі "Мәдени мұра" мемлекеттік бағдарламасының "Шығыстану секциясы" Р.Б.Сүлейменов атындағы Шығыстану институты тарапынан 2005 жарияланған "Қазақстан тарихы туралы түркі деректемелері" сериясының 2-томы "Н.Базылхан "Көне түрік бітіктастары мен ескерткіштері (Орхон, Ениесей, Талас)" Алматы: Дайк-Пресс. 2005, 252 б. +144 бет жапсырма" атты ғылыми еңбек болды. Ғылыми редакторлары: т.ғ.д., проф. М.Қ.Әбусейтова,
ф.ғ.д., проф.Б.Бұхатұлы.
Р.Б.Сүлейменов атындағы Шығыстану институтының директоры т.ғ.д., проф. Меруерт Қуатқызы Әбусейтоваға көрсеткен көмегі үшін алғыс білдіреміз.

Ескерткіш Үйреткіш Этномәдени сөздік Жәй сөздік Деректер Іздеу Көмек Контакт
қазрусeng
© Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университет.
Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігінің Тіл комитеті тапсырысы бойынша жүргізілген
"Жазба және этноархеологиялық деректемелер бойынша қазақ тілінің тарихи-мәдени ақпарат көздерін жасау" жұмысы шеңберінде жасалған.